عامری تاریخ زنده اهواز

عامری تاریخ زنده اهواز / حسین فرج الله 

آنگاه که باران می بارد و از کوچه های کاه گلیش می گذری بوی زندگی وحیات را از کوچه ها حس می کنی ،کوچه هایی که هنوز صدای لالایی مادران وشیهه اسبان وسرصدای ناخدایان وخدمه کشتی های تجاری به گوش می رسد.اینجا عامری اهواز است. درواقع عامری یک محله یا منطقه ای از اهواز نیست عامری همه اهواز است ،عامری تاریخ زنده ای است که هنوز کوچه پس کوچه هایش با عابر پیاده سخن می گویند ،سخنی از شکوه وعظمت شهری که روزی نامش با تمدن وعظمت ،شکوه واقتصاد وآب وسرسبزی عجین شده بود،

عامری را می توان تاریخ زنده اهواز دانست که هنوز از کوچه پس کوچه هایش صدای علوانیة وربابه به گوش می رسد . علوانیه ای که یاد آور شکوه از دست رفته عامری است ، عامری اهواز را می توان تنها باقی مانده تاریخ معاصر وگذشته اهواز دانست .

تاریخی که گردی از غبار روزگار آنرا پوشانده  است ونیاز به غبار روبی دوباره ای دارد تا مردم این دیار بدانند که هنوز عامری عامر وپایدار است .

عامری کوچه های کاه گلی وآجرهای پنج سانتی وسردرهای کوتاه آجری، نیست بلکه عامری تاریخی زنده از گذشته تا به امروز است.عامری یاد آور روزهای پرشکوه شهر باستانی اهواز ،اهوازی که از گذشته دور تا به امروز یکی از شهرهای مهم این دیار بوده است .

عامری تا صخیریه را می توان قلب تاریخی اهواز نامید هرچند که گوشه گوشه اهواز تاریخ وتمدنی زنده است .مگر می توان روستای بروال یا ناصریه یا حرشه دیگر مناطق اهواز را فراموش کرد.

بافت تاریخی عامری برلب رود کارون وبرتپه بلندی مشرف بر رودخانه ساخته شده که شواهد نشان از قدمت تاریخی این تپه دارد. دربررسی های صورت گرفته محققان به این نتایج دست یافتند که تپه احتمالا به دوره سومریان،عیلامیان و یا میسانیان باز می گردد اما این تحقیقات وبررسی ها هنوز ادامه داردونیاز به کاوش های جدید وبررسی های باستان شناسی دقیقی دارد.ولی هرچه هست بررسی لایه های تحتانی نشان از قدمت عامری دارد .

بافت تاریخی عامری:

««عامری را ارگان های مختلف به خطا بافت فرسوده می دانند اما این بافت، بافت فرسوده اهواز نیست بلکه این تاریخ زنده اهواز است .. ومسولین شهرداریگی ومیراث فرهنگی ودیگر موسسات دولتی ومردم نهاد نباید اجاره تخریب وتغییر کاربری منازل قدیم عامری را صادرکنند وباید درمرمت وبازسازی آنها تلاش کنند .»»

بافت قدیم عامری به سبک اسلامی عربی ساخته شده اتاق هایی با طاق های آجری وحیاتی با اتاق های دور تادور حیات وحوض آب ونخل در میان حیات خانه ،دالان ها ونهرهای آب که از زیر عامری می گذرد نشان اهمیت عامری دارد،ریش سفیدان وبزرگان عامری می گویند که کانالهای کوچک وبزرگ از زیر خانه ها می گذشتند وباعث خنکی خانه ها می شدند یعنی چیزی شبیه به خانه های عسکر مکرم وبصره وتستر قدیم بقیه شهرهای قدیمی ،
مسجد عامری درفاصله کمی از قصر شیخ نبهان اول ساخته شده وگفته می شود که این مسجد جزء خانه شیخ نبهان بوده وشیخ آنرا تبدیل به مسجد کرده است ،باز معماری مسجد مانند دیگر مساجد اسلامی از چندین طاق مرتفع و ستون های زخیم ساخته شده وکاشی کاری های لاجوردی آن بسیار زیبا ست ،کف مسجد با خشت های پخته شده 20×20فرش شده ولی وقتی به کف مسجد دست بزنی رطوبت وجریان آب را از زیر مسجد حس می کنی« هرچند که در ترمیم اخیر که توسط میراث فرهنگی اهواز صورت گرفته دیوارهای سنگی مسجد را با آجر پوشانده اند وزیبایی طبیعی آنرا پوشانده اند زیرا بنای مسجد از سنگ های کوچک وظریف وتراش خورده ساخته شده وفقط درسقف از آجر استفاده شده ولی درترمیم جدید تمام دیوارهای سنگی را با آجر پوشانده اند که از لحاظ معماری این کار برخلاف قواعد وقانون ترمیم بناهای تاریخی است . درمسجد عامری هنوز آثار وبقایای دیگ ها وکفکیر های هندی وجود دارد که به سفارش شیخ نبهان و فرزندانش از هند آورده شده اند وبرای مراسم عزاداری عاشورا مورد استفاده قرار می گرفتند ، جای منقل ها وآتشدان های بزرگ ودوده سیاه روی دیوار یاد آور روزهای رونق بندر عامری است.

بندری که هنوز جای پایه های اسکلت های قایق های کوچک وبزرگ درمیان آب دیده می شود ….
درواقع اگر بخواهیم یادی از عامری داشته باشیم باید شیخ نبهان عامری(دوم) ،شیخ حمید النبهان ، شیخ لفته وآسیه زن سخاوتمند که منطقه آسیه آباد را به مردم فقیر هدیه داد،
مسأله بسیار جالب در عامری عکس های قدیم مردم عامری است که بسیاری از جوانان عامری تحصیل کرده لبنان ، مصر ، عراق وبریتانیا بودند ،وآن روزهایی که کل ایران درجهل وسیه روزی دوران قاجار بود عامری ارتباطات علمی وتجاری با بسیاری از کشورهای متمدن داشت هنوز وقتی درکوچه های عامری قدم میزنی با پیرمردهایی مواجه می شوی که کت وشلوارهای شیک وعینک های زیبا وکفش های واکس زده مواجه می شوی که درحین صحبت بسیار با وقار درمقابل شما می ایستند ولفظ قلم وبسیار مؤدبانه سخن می گویند گاهی درسخنانشان کلمات عربی لبنان یا انگلیسی مشهود است که لهجه عامری را زیبایی دیگری داده است.

عامری بر روی تپه بلند با شیب ملایم ساخته شده که از جاده اصلی تا رود کارون شیب تند وتند تر می شود تا اینکه حس می کنی نفس کم آورده ای این تپه همان عامری تاریخی با بافتی بسیار زیبا کوچه هایی تنگ وپر پیچ خم که ترفند بسیار خوبی برای مقابله با دشمن است تا بتوان او را در کوچه های عامری غافل گیر کرد .
سردر های عامری بسیار زیبا وموقر اند ،دیوارهای خانه از سنگ های کوچک تراش خورده وبسیار صیقل خورده ساخته شده اند که گفته می شود این سنگ ها از صخیریه به این بخش منتقل می شدند وبرای ساخت خانه شیوخ و امیران عامری به کار می رفت ،خانه ها یک خانه پشتی دادند که مخصوص خدمتکاران است ودربخش کناری خانه اصطبل حیوانات وجود داردکه هنوز برخی از این خانه ها سالم وقابل ترمیم اند.

برخی از خیابان ها وکوچه های عامری زمین های خالی فراوانی دارند که در آخر این زمین های خالی مسجدی یا حمامی ساخته شده که علت آن قبرستان های قدیمی صابئه یا ادیان دیگر است که پس متروک شدن کم کم تبدیل به زمین متروکه شده ودرسال های اخیر اسفالت
آنها را پوشانده است.

مندائیان عامری:
مندائیان از قدیم الزمان ساکن اهواز وعامری بوده اند علاوه برآنها نشا نه های مسیحیت هم درمیان مردم عامری دیده می شود که این دلیل وجود مسیحیان
درقدیم الزمان اهواز است.مندائیان تا سال ها پیش درعامری زندگی می کردند وبرخی از آنها مهاجرانی از شوشتر هستند که دردوره نادر شاه افشار وقتی شوشتر راغارت کرد ومندائیان را کشت به عامری اهواز پناهنده شدند وشاید برخی از آنها پیش از این درعامری بوده اند .
هرچه هست مندائیان از قدیم الزمان یعنی دوره تمدن عیلام دراهواز بوده اند ودر عامری وجودشان نیز قدمتی تاریخی دارد.
مسیحیان عامری:

مسیحیان اهواز باقی مانده مسیحیان قبل از اسلام هستند یعنی کسانی که قبل از ورود دین اسلام درکنار مندائیان ویهودیان در این سرزمین زندگی می کردند ،از مقبره علی بن مهزیار اهوازی که خود از خانواده ای مسیحی بوده تا حدود پل روگذر قطار ابتدای ورودی عامری منطقه مسیحی نشین بوده که مقبره وچندین کلیسا داشته اند که به ظاهر یکی از کلیساهای این منطقه هنوز پابرجاست ولی به مسجد تبدیل شده است .خانواده مهزیار اهوازی از مسیحیان معروف همین منطقه بودند که بعدها فرزندشان مسلمان شد ونام علی را اختیار کرد.

عامری اهواز درمصادر اسلامی:

اهواز دوره اسلامی به چند منطقه تقسیم می شود که مهم ترین آنها عامری دیگری ناصریه ،سوق الاربعة وبرخی از مناطق کوچک دیگر ،این مناطق سازه گلی،خشتی وسنگی داشتند دیگر مناطق به شکل کپر وخانه هایی از نی بود به همین دلیل امروزه به نظر می رسد که شهر اهواز بسیار کوچک بوده چون بیشتر خانه ها از نی ساخته می شدند به زودی از بین می رفتند وآثاری از آنها باقی نمی ماندند.

عامری اهواز در مصادر اسلامی :

– اهواز به دلیل جغرافیایی وموقعیت ژئوپلتیکی آن یعنی حصر شده بین سلسله کوها یا تپه هایی که تا کنون آثار آن از سه راه تپه تا آسیه آباد وجود داردبه این دلیل رودخانه موقعیت بسیار مهمی پیدا کرد،رودخانه نقش بسیار مهمی در عصر حکومت بنی کعب داشت. و نیز اگر مروری به داد و ستد های آن زمان داشته باشیم می بینیم اهواز به دلیل موقعیت جغرافیایی از امنیت قابل توجهی نسبت به شهرهای دیگر چون ناصریه و زاویه (زویه تا زرگان ) و ویس برخوردار بود اثار دیوار های بلند قلعه در این منطقه برای امنیت روابط اقتصادی به شکلی شگرف موثر بود از سوی دیگر صخره های تاریخی روبه روی این شهر روابط تجاری آبی را ضرورت بیشتری بخشید، بعد ها شهر ناصریه در زمان شیخ خزعل مورد توجه قرار گرفت و برای امنیت آن مجبور شد در دو سوی رودخانه بناهای نظامی احداث نماید تا بتواند امنیت این شهر را از سوی راهزنان تامین کند.

مقدسی درکتاب احسن التقاسیم خود(ص،312)
شهر اهواز(عامری وناصریه) را چنین توصیف می کند :اهواز از بصره مهم تر است وهنوز مردم با کاوش زمین گنج ها وظرف های مسین وجز آنرا از زیر آوار بیرون می آورند.

اصطخری در کتاب مسالک الممالک صفحه91چنین می گوید:
مردم اهواز درباره صحابه دو فرقه هستند ، ولی اکثریت معتزله هستند .

مقدسی در صفحه 314کتاب احسن التقاسیم چنین نقل می کند:

اهواز انبار بصره ،….قیسریه هایی نیکو ونانوایی های پاکیزه ولبنیات خوبی دارد، مرکز گرد آمدن خز ودیباج است، کالاها واموال بسیار بدانجا وارد می شود.اهواز پناهگاه واستراحتگاه بازرگانان وآبشخوری آباد برای رهگذران است که در سراسر اقالیم وشهرها پر آوازه می باشد .

درصفحه 315کتاب مقدسی چنین آمده است:
دراهواز همچون بغداد ،نهرها در بالای شهر شاخه شاخه شده ودرپائین شهر درجایی به نام کور شنان یکی می شوند کشتی ها از همین جا برای بصره کالا بارگیری می کنند .آسیاب ها ی شگفت آوری بر نهر اهواز است، اهواز مثل شهر رمله فاسطین دردو کرانه قراردارد ،جامع ومغازه ها درکرانه شرقی قرار دارند وسمت غرب جزیره ای است که همچون فسطاط مصر است که بستر رودخانه از پشت آن می گذرد .میان دو کرانه اهواز پلی آجری قراردارد، درکنارپل ومشرف بر نهر مسجد زیبایی هست ،عضد الدوله دیلمی این پل ومسجد را نوسازی وترمیم نموده است.روی رودخانه دولاب های بسیار هست که فشار آب آنهارا می گرداند وناعور خوانده می شوند.سپس آب در کانال هایی که دربالا احداث شده جاری می شود .بخشی از آب آنجا به حوض های شهر وبخشی به باغات می ریزد.بستررودخانه نیز از پشت جزیره به یک سد سنگی برمی خورد که آن سد موجب باز گشت آب وتشکیل دریاچه می شود آب بعد از عبور از فواره های شگفت انگیز به سه جویبار می ریزد که آنها برای آبیاری کشتزارها به سمت روستاها می روند ،اگر این سد نبود اهواز آباد نبود ،چون درآن صورت امکان بهره برداری از آب فراهم نمی شد .سد دریچه هایی داردکه هنگام افزایش آب آنها را باز می کنندوگرنه اهواز درآب غرق می شد.صدای آب سرازیر شده از سد دربیشتر وقت آدمی را از خواب باز می دارد ودر زمستان غرشش بیشتر است زیرا که آب آن را باران است واز برف نیست ،…….اهوازبا وجود این نهرها رونق دارد، درمیان شهر اهواز همانند بغداد کشتی ها رفت وآمد دارند..

این توصیفی از مناطق اهواز وبویژه عامری دردوره مقدسی که می بینیم آسیاب های آبی وکشتی های تجاری ورفت وآمد تجار بسیار جلب توجه می کند…..

تاثیر رود کارون بر عامری:

گذر رود کارون از کنار عامری وایجاد چندین اسکلت تجاری ومسافری درکنار رودخانه وهمچنین پهلو گرفتن کشتی های باربری درکنار عامری باعث شکوفایی اقتصادی این منطقه شده بود به گو نه ای که هنوز افراد مسن حضور هندی ها وانگلیس ها ودیگر کشورها را به یاد دارند ،علاوه برآن مسافرت با کشتی از عامری تا هند امری بسیار عادی بود حتی سفر از عامری به مصر کار بسیار پیش پا افتاده ای بودبه گونه ای که بسیاری از تحصیل کردگان عامری حداقل چند سال از زمان تحصیل خود را درمصر گذرانده اند .تجارت آبی دردوران شیوخ عامری باعث درآمد فراوان برای خاندان شیخ نبهان داشت به همین دلیل آنها تلاش فراوانی برای حفظ تجارت آبی داشتند ولی با اختراع هواپیما وتوسعه راهها کم کم تجارت دریایی کم رونق شد …

عامری درکتب جهانگردان غربی:

– لایارد، سراوستن هنری؛ «سفرنامة لایارد یا ماجراهای اولیه در ایران»، ترجمه مهراب امیری، انتشارات وحید، تهران، ۱۳۶۷. ش
– هنت. جی. اچ «جنگ انگلیس و ایران در سال ۱۲۷۳. هـ. ق»، ترجمة حسین سعادت نوری، ضمیمه سال سوم مجله یادگار، تهران، ۱۳۲۷. ش
– نجم‌الملک، حاج عبدالغفار؛ «سفرنامة خوزستان»، به کوشش محمد دبیر سیاقی، مؤسسة مطبوعاتی علمی، تهران، ۱۳۴۱. ش
– لرد کرزن، ایران و قضیه ایران، ص ۴۲۵

در بسیاری از آثار دیگر از عامری یاد شده واز زعامت شیخ نبهان وفرزندانش ذکری به میان آمده است.
خانه ها وکاخ های عامری بیشتر مربوط به شیخ نبهان اول هستند که معاصر شیخ سلمان کعبی بوده ولی شیخ نبهان دوم معاصر شیخ خزعل می باشد ،شیخ نبهان دوم وفرزندانش همه تحصیل کرده وبا سواد بودند ودرکارهای حکومتی نمایندگان شیخ خزعل اند هرچند که نسبت فامیلی نزدیکی با هم داشتند .ولی خاندان شیخ نبهان درکارهای حکومتی چون تحصیل کرده غرب وکشورهای متمدن عربی بودند از بقییه افراد سرآمدتر بودند.شیخ حمید فرزند شیخ نبهان بخشی از زمین های خود را که به شرکتی بریطانیایی واگذار کرده بود وبه نام شیخ خزعل ثبت می کند که هنوز به نام خزعلیه اهواز است واین نشان احترام متقابل بین دو خاندان حاکم است.

اسکندر عامری اولین کارگردان عرب درهالیود آمریکا از همین خاندان ودرعامری به دنیا آمد و بسیاری ازآثارش شهرت جهانی دارند اسکندر عامری درهالیوود جایگاه ویژه ای داشت .

آسیه فرزند شیخ لفته عامری باز از این خاندان است که منطقه آسیاباد را بین فقرا تقسیم کرد ودرواقع او اولین اهوازی است که خانه ایتام ومؤسسه خیریه راه انداخت وبه فقیران شهر اهواز کمک می کرد ..

میرزا عبدالوهاب عامری نیز از این خاندان است که پیمانکار پل هلالی اهواز بود واز نظر کارهای مهندسی شهرت جهانی داشت ودرچندین پرژه با غربی ها شریک بود.علاوه برآن حاج احمد عامری اولین نماینده مردم اهواز درمجلس ایران بوده است.

ناگفته های فراوانی هنوز درتاریخ این سرزمین وجود دارد که نیاز به بررسی وکاوش بیشتری دارد…..

حسین فرج الله (ابو عرفان )

منابع :

تاریخ جغرافیایی ادبی وعلمی اهواز ،لفته سواری ،انتشارات نظری

لایارد، سراوستن هنری؛ «سفرنامة لایارد یا ماجراهای اولیه در ایران»، ترجمه مهراب امیری، انتشارات وحید، تهران، ۱۳۶۷. ش
– هنت. جی. اچ «جنگ انگلیس و ایران در سال ۱۲۷۳. هـ. ق»، ترجمة حسین سعادت نوری، ضمیمه سال سوم مجله یادگار، تهران، ۱۳۲۷. ش
– نجم‌الملک، حاج عبدالغفار؛ «سفرنامة خوزستان»، به کوشش محمد دبیر سیاقی، مؤسسة مطبوعاتی علمی، تهران، ۱۳۴۱. ش
– لرد کرزن، ایران و قضیه ایران، ص ۴۲۵

و مشاهدات وبازدیدهای نگارنده از منطقه عامری اهواز
و سایت بروال ومقاله محمد نبهان واستاد بنی طرف

کپی مقاله از سایت الحرشه